Polen is dit weekend opgeschrikt door een politieke coup rond het Constitutioneel Tribunaal, het hoogste gerechtshof dat wetten aan de grondwet toetst. Politie-eenheden verschenen vrijdag 30 oktober bij het gebouw in Warschau, de voorzitter en zijn plaatsvervanger werden geschorst en een andere rechter nam de leiding over. President Karol Nawrocki brak daarop onmiddellijk zijn reis naar Senegal af en keerde terug naar Polen.
De president spreekt van een onwettige machtsovername. Premier Donald Tusk noemt dezelfde gebeurtenissen juist noodzakelijk voor het herstellen van de rechtsstaat.
In Polen blijkt dat inmiddels vooral afhankelijk van wie de sleutel van het gerechtsgebouw heeft.
Voorzitter aan de kant, politie voor de deur
De crisis escaleerde toen rechter Anna Korwin-Piotrowska aankondigde dat voorzitter Bogdan Święczkowski en vicevoorzitter Bartłomiej Sochański voor een maand hun werkzaamheden moesten neerleggen. Zij nam vervolgens zelf de leiding over.
Kort daarna verschenen politieagenten rond het tribunaal. Volgens de politie gebeurde dat vanwege veiligheidsrisico’s voor rechters en medewerkers.
De geschorste bestuurders erkenden hun schorsing niet. Buiten verzamelden zich demonstranten en oppositiepolitici. Bij confrontaties met de politie werden drie mensen aangehouden.
De machtsgreep kreeg daarmee alle ingrediënten van een politieke thriller: rivaliserende rechters, politieafzettingen en twee kampen die allebei beweren de grondwet te beschermen.
President spreekt van staatsgreep
President Nawrocki reageerde fel. In een officiële verklaring stelde hij dat de constitutionele orde was geschonden en een staatsorgaan met geweld was overgenomen.
Na zijn terugkeer bezocht hij persoonlijk het tribunaal en hielp hij volgens eigen zeggen de oorspronkelijke leiding weer toegang tot het gebouw te krijgen.
Oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) beschuldigt de regering-Tusk eveneens van een coup.
Tusk verdedigt het ingrijpen. Volgens hem heeft PiS tijdens haar regeringsjaren de rechterlijke macht naar haar hand gezet. Zijn regering probeert die politieke invloed sinds 2023 terug te draaien.
Het conflict draait onder meer om rechters die door het huidige parlement zijn benoemd, maar door president Nawrocki niet op de gebruikelijke manier zijn beëdigd. De oude leiding van het tribunaal weigerde hen vervolgens volledig toe te laten.
Zelfs juristen spreken van onwettig optreden
Opvallend is dat de kritiek niet uitsluitend uit conservatieve hoek komt.
Hoogleraar staatsrecht Marcin Matczak, bepaald geen bewonderaar van de geschorste voorzitter, stelt dat er geen rechtsgeldige basis bestaat voor diens schorsing.
Ook Jacek Chlebny, voorzitter van het hoogste bestuursgerecht, sprak zijn ernstige zorgen uit. Volgens hem zijn bij het optreden fundamentele constitutionele grenzen overschreden.
Dat maakt de verdediging van Tusk aanzienlijk ongemakkelijker. Een regering die beweert de rechtsstaat te herstellen, krijgt nu van prominente juristen te horen dat ze daarbij mogelijk zelf de wet overtreedt.
Een bijzondere manier om het vertrouwen in de rechtspraak terug te winnen.
Wie beschermt de rechtsstaat tegen zijn beschermers?
De machtsstrijd is voorlopig niet voorbij. Beide kampen erkennen elkaars bevoegdheden niet en de leiding van het tribunaal blijft onderwerp van conflict.
Intussen worden ook de diplomatieke gevolgen zichtbaar. Twee Poolse ambassadeurs hebben hun vertrek aangekondigd vanwege de gebeurtenissen.
De coup rond het Constitutioneel Tribunaal legt daarmee een fundamenteel probleem bloot: wanneer politici en rechters elkaar niet langer als legitiem erkennen, wie bepaalt dan nog wat de grondwet betekent?
Polen heeft nu een regering die de rechtsstaat zegt te herstellen, een president die spreekt van een staatsgreep en een gerechtshof waarvan zelfs de leiding wordt betwist.
Misschien wordt het tijd dat iemand eerst vaststelt wie er eigenlijk bevoegd is om de wet te handhaven.
Gesprek
Reacties
Praat mee over deze bijdrage