Het kabinet heeft een nieuwe handleiding gepubliceerd waarmee maatschappelijke organisaties beter moeten leren omgaan met desinformatie over gendergelijkheid en lhbtiq+-rechten. Volgens het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap verspreiden onjuiste en misleidende berichten zich steeds sneller, met mogelijk schadelijke gevolgen voor medewerkers en vrijwilligers.
Daarom krijgen organisaties nu praktische instructies om zulke berichten te herkennen, vast te leggen en erop te reageren. De vraag is alleen waar het bestrijden van aantoonbare onwaarheden ophoudt en het sturen van het publieke debat begint.
Een handleiding voor het juiste antwoord
Op 9 oktober presenteerde het ministerie de handreiking Omgaan met mis- en desinformatie. Het document van 22 pagina’s is ontwikkeld in samenwerking met organisaties die zich inzetten voor vrouwen- en lhbtiq+-emancipatie.
De handleiding legt uit hoe medewerkers misleidende informatie kunnen herkennen, signalen kunnen registreren en kunnen bepalen wanneer een reactie noodzakelijk is. Ook bevat het document checklists en voorbeeldvragen om de gevolgen van online berichten in kaart te brengen.
Volgens de overheid kunnen onjuiste verhalen leiden tot wantrouwen, intimidatie en zelfs gevaarlijke situaties. Bovendien kost het organisaties tijd en geld om beschuldigingen te weerleggen, terwijl die middelen eigenlijk voor hun maatschappelijke werkzaamheden bedoeld zijn.
Dat is begrijpelijk. Bedreigingen en doelbewust verspreide leugens kunnen mensen daadwerkelijk beschadigen.
Maar daarmee is een andere vraag nog niet beantwoord: wie bepaalt wanneer scherpe kritiek verandert in desinformatie?
Kritiek of misinformatie?
Juist bij onderwerpen als genderidentiteit, onderwijs, emancipatie en overheidsbeleid lopen wetenschappelijke, maatschappelijke en politieke discussies regelmatig door elkaar.
Een burger kan bijvoorbeeld vraagtekens zetten bij bepaalde onderwijsprogramma’s, overheidssubsidies of politieke opvattingen over gender. Dat maakt zijn standpunt nog niet automatisch feitelijk onjuist.
De nieuwe handleiding geeft maatschappelijke organisaties instrumenten om zelf te bepalen hoe zij met vermeende desinformatie omgaan. Het document introduceert geen nieuwe censuurwet en verplicht sociale media niet om berichten te verwijderen.
Toch ontstaat een interessante verhouding wanneer organisaties die mede door de overheid worden ondersteund, ook worden geholpen bij het herkennen en bestrijden van informatie die hun werkzaamheden of uitgangspunten ter discussie stelt.
Het ministerie meldde eerder al dat maatschappelijke organisaties financiële ondersteuning kregen om zich te wapenen tegen gerichte haat en desinformatie. Daarnaast onderhoudt OCW structureel contact met betrokken emancipatieorganisaties.
Jetten wil steviger optreden
De publicatie valt samen met uitspraken van Rob Jetten tijdens zijn persconferentie op 9 oktober.
Jetten stelde dat op bepaalde scholen, weekendscholen en online bewust verkeerde zaken aan jongeren worden geleerd. Volgens hem moet de overheid onderzoeken of daar steviger tegen kan worden opgetreden, onder meer via het onderwijs en de aanpak van online desinformatie.
Daarmee gaat het politieke debat verder dan een vrijwillige handleiding voor maatschappelijke organisaties.
Jetten spreekt over harder optreden tegen verkeerde informatie. Maar juist wanneer een overheid zelf politieke en maatschappelijke standpunten uitdraagt, is het essentieel dat zij duidelijk onderscheid maakt tussen aantoonbare onwaarheden, discriminatie en legitieme kritiek.
De overheid als scheidsrechter
Het kabinet presenteert de aanpak als bescherming van kwetsbare groepen en maatschappelijke organisaties. Tegelijk roept de groeiende betrokkenheid van de overheid bij het beoordelen en bestrijden van informatie vragen op over de onafhankelijkheid van dat proces.
Want wie beschermt het publieke debat wanneer juist de overheid en de door haar ondersteunde organisaties mede bepalen welke informatie problematisch is?
Nederland krijgt er voorlopig vooral een handleiding bij. Compleet met checklists, signaleringsprocedures en adviezen over hoe te reageren op ongewenste berichten.
Misschien zou de belangrijkste aanbeveling op de eerste pagina moeten staan: een mening waar de overheid het niet mee eens is, is nog geen desinformatie.
Gesprek
Reacties
Praat mee over deze bijdrage