U bent niet veroordeeld voor een misdrijf. Sterker nog, misschien bent u niet eens verdachte. Toch wil de overheid straks uw waardevolle bezittingen kunnen afpakken. Het kabinet heeft op 6 november een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer gestuurd waarmee geld, auto’s en andere eigendommen kunnen worden geconfisqueerd zonder voorafgaande strafrechtelijke veroordeling.
Officieel is het bedoeld om georganiseerde criminaliteit harder aan te pakken. Maar de nieuwe bevoegdheid roept een ongemakkelijke vraag op: sinds wanneer moet een burger tegenover de overheid bewijzen dat zijn bezit wel écht van hem mag zijn?
Eerst afpakken, dan bewijzen?
Het voorstel vloeit voort uit de Europese Confiscatierichtlijn van 2024. Die moet het voor lidstaten eenvoudiger maken om vermogen met een criminele herkomst op te sporen, te bevriezen en af te pakken.
Tot nu toe vereist de reguliere strafrechtelijke ontneming doorgaans een veroordeling. Met de nieuwe confiscatieprocedure kan het Openbaar Ministerie ook waardevolle bezittingen aanpakken zonder dat de eigenaar strafrechtelijk is veroordeeld.
Minister van Justitie en Veiligheid David van Weel legde eerder uit hoe hij dat voor zich ziet. Wanneer het OM kan onderbouwen dat een dure auto met crimineel geld is gekocht, wordt het volgens hem aan de eigenaar om het tegendeel aan te tonen.
Oftewel: de overheid heeft vermoedens over uw vermogen en u mag vervolgens uitleggen waarom die vermoedens niet kloppen.
Het voorstel richt zich op bezittingen die verband houden met strafbare feiten waarmee aanzienlijk financieel voordeel kan worden behaald. Een rechter moet uiteindelijk toestemming geven voor confiscatie. Het is dus geen vrijbrief om zonder procedure willekeurige eigendommen mee te nemen.
Maar de belangrijkste verandering blijft overeind: een strafrechtelijke veroordeling is niet langer noodzakelijk.
Zelfs de rechters slaan alarm
Opvallend genoeg komt stevige kritiek niet alleen van bezorgde burgers, maar ook vanuit de rechterlijke macht zelf.
De Raad voor de rechtspraak waarschuwde eerder dat het voorstel de rechtsbescherming aantast. De raad sprak van een opmerkelijk lage bewijsstandaard voor een maatregel die diep ingrijpt in het eigendomsrecht.
Bovendien kan het volgens de raad gebeuren dat burgers de legale herkomst van hun eigendommen moeten aantonen, terwijl normaal gesproken de overheid moet bewijzen dat iemand iets verkeerd heeft gedaan.
Ook de Raad van State had forse kritiek. Volgens de hoogste regeringsadviseur ging het kabinet op onderdelen verder dan de Europese richtlijn voorschrijft, zonder voldoende te onderbouwen hoe dat zich verhoudt tot het eigendomsrecht.
Het kabinet heeft inmiddels aanpassingen gedaan, waaronder het mogelijk maken van hoger beroep. De fundamentele verschuiving naar confiscatie zonder veroordeling blijft echter bestaan.
Minder rechtszaken, meer afpakken?
De Raad voor de rechtspraak signaleerde nog een opmerkelijk risico: het Openbaar Ministerie zou in bepaalde gevallen kunnen kiezen voor het afpakken van bezittingen in plaats van strafvervolging.
Criminelen raken dan mogelijk hun geld kwijt, maar hoeven zich niet noodzakelijk voor de rechter te verantwoorden voor hun daden.
Dat levert een bijzondere vorm van misdaadbestrijding op. Het vermogen wordt aangepakt, terwijl de onderliggende criminaliteit mogelijk buiten de rechtszaal blijft.
Eigendomsrecht onder druk
Het kabinet presenteert de nieuwe bevoegdheid als een belangrijke stap tegen ondermijnende criminaliteit. Maar het principe dat hier wordt opgerekt, raakt iedere burger: de bescherming van privébezit tegenover de staat.
De overheid krijgt straks meer mogelijkheden om eigendommen af te nemen zonder dat eerst de schuld van een persoon is vastgesteld.
En zoals vaker bij uitbreiding van overheidsbevoegdheden begint het verhaal met de bestrijding van zware criminaliteit. De discussie over waar precies de grenzen liggen, volgt daarna.
Het wetsvoorstel moet nog door het parlement worden behandeld.
De vraag is of de Tweede Kamer het eigendomsrecht voldoende belangrijk vindt om die grenzen vooraf scherp vast te leggen.
Want een overheid die uw bezittingen kan afpakken zonder dat u bent veroordeeld, vraagt wel erg veel vertrouwen van de burger. Zeker wanneer diezelfde overheid vervolgens bepaalt welke verklaring over uw vermogen overtuigend genoeg is.
Gesprek
Reacties
Praat mee over deze bijdrage